Fuzje — naturalnym zjawiskiem gospodarczym

Swoboda wyboru formy prawnej i prowadzenia działalności gospodarczej stanowią podstawowe uprawnienia przedsiębiorcy. Co do zasady nikt nie powinien ich ograniczać. Jednak prawo antymonopolowe wprowadza wyjątki od tej reguły. W praktyce bowiem niektóre transakcje planowane przez przedsiębiorców, zwłaszcza w silnie skoncentrowanych sektorach, mogą doprowadzić do monopolizacji rynku, ze szkodą dla działających na nim podmiotów. Dlatego też organy antymonopolowe na całym świecie zostały wyposażone w narzędzia służące kontroli fuzji i przejęć, również z możliwością ich zablokowania. Zakazy stanowią jednak wyjątki i są wykorzystywane wyłącznie w przypadkach transakcji szczególnie szkodliwych dla rynku. Powszechnie wiadomo, że rynkowy dominant nie musi obawiać się spadku zainteresowania swoją ofertą, ponieważ nie istnieje konkurencja, której musiałby sprostać. Może więc dyktować warunki niezależnie od innych podmiotów, a w skrajnych wypadkach nawet wyeliminować je z rynku. Najdotkliwiej skutki takich działań odczuwają konsumenci.

Ale zakaz koncentracji to nie jedyne narzędzie, którym dysponuje Urząd, służące zachowaniu konkurencyjnej struktury rynku. W uzasadnionych przypadkach może wydać tzw. zgodę warunkową na koncentrację nakładając na przedsiębiorcę obowiązki, których spełnienie wyeliminuje negatywne skutki transakcji, np. zobowiązać do odsprzedaży części majątku, pakietu akcji, udziałów, czy odwołania określonej osoby z funkcji zarządzającej w spółce.

Analiza skutków transakcji

Zanim organ rozstrzygnie o możliwości finalizacji transakcji, każdorazowo przeprowadza analizę rynku. Ocena potencjalnych skutków planowanej koncentracji odbywa się m.in. poprzez zadawanie pytań przedsiębiorcom — czyli podmiotom, które znają rynek najlepiej. Często jednak nie rozumieją oni powodu, dla którego stają się adresatami ankiet, nie będąc stronami danej transakcji. Wynika to z faktu, że wśród przedsiębiorców panuje błędne przekonanie, że w analizę danego rynku powinny być zaangażowane jedynie koncentrujące się spółki. Tymczasem informacje pochodzące wyłącznie od zainteresowanych stron nie oddałyby w pełni rzeczywistości biznesowej. Prawdziwy obraz rynku tworzą natomiast kompleksowe dane, zebrane od wszystkich działających na nim podmiotów.

Warto w tym miejscu podkreślić, że przedsiębiorca nie może odmówić udziału w takim badaniu. Wynika to z przepisów prawa oraz z konieczności dokładnego poznania otoczenia rynkowego przez Urząd.

Czas postępowania zależy od przedsiębiorcy

Przedsiębiorca, który planuje określoną transakcję, robi to w konkretnym celu, a termin jej przeprowadzenia jest często bardzo istotny. Otrzymanie zgody Urzędu jest tylko jednym z elementów tego złożonego procesu. Sprawne przeprowadzenie postępowania zależy jednak od prawidłowości dokonanego zgłoszenia, a na dalszym etapie dostarczania UOKiK informacji niezbędnych do wydania decyzji. W praktyce jednak zdarza się, że sami przedsiębiorcy opóźniają ten proces, na przykład zamieszczając we wniosku dane, które są ze sobą sprzeczne, źle określając rynek właściwy, bądź ogólnikowo wskazując cele i przewidywane skutki koncentracji.

Na czas trwania postępowania duży wpływ ma również sprawne prowadzenie ustaleń z przedsiębiorcą wobec którego planowane jest wydanie tzw. zgody warunkowej. Urząd konsultuje — nierzadko wielokrotnie — proponowane rozwiązania z zainteresowanym podmiotem, co oczywiście odsuwa w czasie moment wydania decyzji, ponieważ dwumiesięczny termin postępowania każdorazowo w takich przypadkach ulega wydłużeniu. W praktyce oznacza to, że każde wysłanie korespondencji i oczekiwanie przez Urząd na odpowiedź nie wlicza się do czasu przyznanego przez prawo na zakończenie sprawy. Ponadto, same spółki często proszą o dodatkowy czas na udzielenie odpowiedzi, co niesie za sobą podobny skutek.

Mamy świadomość, jak istotny dla przedsiębiorców jest termin realizacji konkretnej transakcji. Ważne jednak, aby pamiętali oni o tym już na etapie przygotowywania i zgłaszania wniosku do organu. Postępowania trwają bowiem tyle czasu, ile jest niezbędne do podjęcia najlepszej dla rynku decyzji, co nie oznacza, że mogą być bezzasadnie przedłużane. Urząd funkcjonuje w ramach określonych przepisów prawa, które precyzyjnie wyznaczają termin na wydanie rozstrzygnięcia. Do tej pory nigdy go nie przekroczyliśmy.

Potrzeba edukacji

Z roku na rok wzrasta liczba koncentracji badanych przez Urząd. Wynika to m.in. z polepszającej się sytuacji gospodarczej. O ile w 2009 roku UOKiK wydał 101 rozstrzygnięć, to rok później było ich już 149. Natomiast od początku 2011 roku wydanych zostało już 126 decyzji[1]. Od 2009 roku w 375 przypadkach organ bezwarunkowo zgodził się na przeprowadzenie transakcji, w pięciu — nałożył na zainteresowane podmioty warunki, a w kolejnych pięciu zakazał finalizacji koncentracji. Pokazuje to, że większość wniosków oceniana jest pozytywnie. Jednak przez ponad 20 lat istnienia gospodarki wolnorynkowej doszło do znacznej konsolidacji na wielu rynkach, co powoduje, że kolejne fuzje i przejęcia mogą doprowadzić do ograniczenia konkurencji. W efekcie w przyszłości liczba zakazów może wzrosnąć. Tymczasem wśród przedsiębiorców poziom wiedzy na temat prawa antymonopolowego nadal jest niezadowalający. Taki wniosek nasuwa się z napływających do UOKiK pytań oraz błędów formalnych w składanych dokumentach. Niezrozumienie celu kontroli fuzji i przejęć widoczne jest ponadto w publicznych komentarzach, które pojawiają się przy okazji transakcji blokowanych przez Urząd. Chcąc wyjść naprzeciw potrzebie edukacji oraz podnieść świadomość prawną wśród profesjonalnych uczestników rynku podejmujemy liczne działania edukacyjno-informacyjne, m.in. prowadzimy kampanię multimedialną poświęconą kontroli koncentracji, pracujemy nad stworzeniem wytycznych dotyczących analiz przeprowadzanych przez Urząd w trakcie postępowań w sprawach koncentracji. Wierzymy, że wzrost wiedzy wśród przedsiębiorców wpłynie na usprawnienie procesu rozpatrywania transakcji, a tym samym szybsze wydanie decyzji.

[1] Stan na dzień 24.10.2011